• ALTIN (TL/GR)
    470,95
    % 0,81
  • ÇEYREK ALTIN
    755,00
    % 0,52
  • %
  • %
  • %
  • %
  • %
  • BIST 100
    1.397,82
    % -0,26

Uğur Gürses: “Halının altına süpürülmüş” sorunlar var mıydı?

Uğur Gürses: “Halının altına süpürülmüş” sorunlar var mıydı?

Yerküreyi ve Türkiye’yi saran Korona virüs (Covid-19) tehlikesine karşı sıhhat otoriteleri şu ihtarda bulunuyorlar; ileri yaş kümeleri ile altta yatan illetleri bulunanlar yüksek risk altında

Uğur Gürses: “Halının altına süpürülmüş” sorunlar var mıydı?

Yerküreyi ve Türkiye’yi saran Korona virüs (Covid-19) tehlikesine karşı sıhhat otoriteleri şu ikazda bulunuyorlar; ileri yaş öbekleri ile altta yatan marazları bulunanlar yüksek risk altında. Sıhhat Bakanı Fahrettin Koca’nın sıkça tekrarladığı, ölümlerde yüzde 65’e yakın, ağır bakımda yatan hastalarda ise yüzde 75’e yakın bir orantıda “altta yatan hastalık” hikayesi var.

Tüm yerkürede bir sıhhat buhranı yaşanıyor, lakin gayrı taraftan da konuta kapanmak zorunda olan çalışanların, iş sahiplerinin gelir ve iş telaşları iktisada ne olacağını düşündürüyor.

Iktisatların derin bir daralma-durgunluk çukuruna düştükleri çok açık. İçinde bulunduğumuz çeyrekte yüzde 10-20’lik küçülme varsayımları yapılmaya başlandı. Yanlış da değil; iktisatların yüzde 50’sinden fazlasını oluşturan hizmet dalı büyük ölçüde kepenk kapattı.

“Peki hangi memleket nasıl etkilenecek?” derdinin karşılığı, nasıl ki Covid-19 ön taramasında “Ateş var mı? Öksürük var mı?” üzere sorularla yapılıyorsa iktisatta de bugünün koşullarında iki temel ögesi içeriyor; birincisi “altta yatan” yapısal bir sorun var mı? İkincisi dış alem geliri ve bütçe istikrarı kırılgan mı?

Covid-19 bunalımına her devlet farklı pencerelerden etkilenerek girdi; derin bir durgunluk peşinen öngörüldüğünden petrol fiyatları yarıya düştü, Körfez devletleri ve Rusya üzere bütçe gelirleri petrol ihracatına dayanan devletler de sert biçimde etkilendi.

Bütçe ziyadesi veren Almanya daha rahat girerken, Covid-19’dan da sert biçimde etkilenen İtalya ekonomik olarak da berbat etkileniyor. ABD, Britanya, Japonya üzere memleketler de yüklü nakdî genişleme ve yüklü bütçe destekleri ile bunalımda ön almaya çalıştılar.

Ya Türkiye?

Türkiye, Covid-19 salgınına yapısal olarak zayıf bir noktada yakalandı. Covid-19 salgınında olduğu üzere “altta yatan hastalık öyküsü”, iktisatta “halının altına süpürülmüş meseleler öyküsüdür”.

2018 Ağustos ayında ‘Brunson krizi” sonrasında tetiklenen ekonomik bunalıma karşı alınan tedbirler tartıyla yapısal tahlillerden çok, sıkıntıların görünürlüğünü azaltma ve “semptom tedavisi” idi; “halının altına süpürme” yani.

2019’da lokal seçimler nedeniyle hızlandı, sonrasında da iki büyük metropol belediyesinin seçimde kaybı iktidarı yapısal tahlillerden çok, kolaycı ve gündelik yola soktu; Merkez Bankası’nın kaynaklarına el atmakla başlayarak.

2019 2. yarısı ile 2020 başlarındaki toparlanma kamu bankalarının inanılmaz kredi pompalaması ile sağlanabilmiş, her dalda olmayan bir toparlanma olurken, kişisel bankaların iştahının olmadığı gözleniyordu çoktan. Çünkü 2013’ten itibaren ödemeler istikrarındaki bozulma ve bunun ölçüsüz borçlanmış şirketler kısmı bilançolarında yarattığı hasarı en âlâ onlar biliyordu.

Bir öbür öge, 2018 sonrasında anapara hareketleri açısından da azalan girişler, artan çıkışlar tablosu ile karşı zıdda kalırken, düşük TL nemaları ve itimat kaybı üzere nedenlerle yerleşiklerin döviz hesaplarında da kayda bedel bir artış gözlendi.

Döviz kurunu bu halde tutabileceğini düşünen iktisat idaresi, Merkez Bankası’na süratle blok yüzdeliklerle nema indirtiyor; iktidara yakın gazetelerde de “faiz de indi kur da”, “Hani nema tasavvur kur patlardı?” başlıkları nokta alıyordu.

Ağustos böceği-Karınca

Pekala Covid-19 martın birinci haftasından sonra Türkiye’de ciddiye alınmaya başlandıktan sonra ne oldu iktisada?

2018 sonrası iktisat siyasetinde çözen adımlar değil; yasakçı, kısıtlayıcı, semptomları örtücü istenilmeyen bir bunalım idaresi gösterilmişti. Bunalım kadar buhranın istenilmeyen idaresi ve “halı altına süpürme” eforu, gelecek buhranları daha pahalı hale getiriyordu.

Gerçekten ekonomik ya da finansal bir dalgadan değil sağlıktan gelen sert bir tsunami o noktaya taşıdı. Muhtemelen 2008-2009 bunalımından daha sert bir küçülmeye tanık olacağız.

Iktisatta atılan adımlar da evvelkinden farklı olmadı; içine düşülen bunalımdaki meçhullüğü daha da arttıran, topluluğun ve lokal siyasetin bile gerisinde kalan adımlar.

16 milyona yakın çalışanı bulunan hizmetler dalında, işyerleri karantina emeliyle idari kararla kapatılırken, çalışanlar kısa çalışma ödeneğine yönlendirilirken, korkuları gidermek noktasına gayri taraftan 5 bin TL’lik gereksinim kredisi imkânı işaret ediliyordu. Sonra da ortaya çıkan yasa taslağından anlaşılıyordu ki; patronlara çalışanları işten çıkarma yasağı getiriliyor fakat fiyatsız olura çıkarma kapısı açılarak, çalışanlar 1.752 TL’lik kısa çalışma ödeneğinden daha da düşük 1.177 TL’lik bir “işsizlik ödeneğine” razı edilmeye çalışılıyordu.

16 milyon çalışanı olan, bunun yanında sanayi dalı ile birlikte kayıt dışı çalışan kabaca 4 milyon bireye adres de Aile, Çalışma ve Çevre Hizmetler Bakanlığı’nca 1000’er TL’lik nakit yardım gösteriliyordu.

Yakın vakte kadar bildiğimiz, 2 milyona yakın kişi kısa çalışma ödeneğine başvurmuş, yalnızca 700 bin bireye maaş bağlanmış. 2 milyon insana de 1000’er TL’lik yardım ulaştırılmıştı. 2. bir 2 milyon kimseye verilecek yardımın kriterlerinin belirlenmediği açıklanıyordu. Neredeyse bir ay oluyor; yetkililer kriterleri bilmiyor da açıkta kalanlar mı bilecek?

Sayılarını bilmiyoruz fakat hamasi konuşmaların da ötesinde, kapanan iş mahalleri duran iktisat nedeniyle gelecek, iş, gelir tasasına kapılanlara direkt ve inanç veren bir taahhüt yok.

Başkaca bu buhranın ekonomik hasarlarını karşılamak için gerekli “yastık” da yok. Son bir yılda bütçesini toparlamak mahalline Merkez Bankası’nın kaynaklarına yaslanan hükümet, bu buhranda de orayı adres gösteriyor.

Daha evvel görülmemiş bir kişisi buhrana karşı çok doğal olarak daha evvel atılmamış adımlara gereksinim olması yanlış değil. Gelgelelim bunu kişisi buhran gelmeden kullanan bir iktisat idaresi varsa iki kez düşünmek gerekiyor.

Parası rezerv para olan-olmayan

ABD para basıyor diye birebirini yapmaya kalkarsanız paranıza sert biçimde paha kaybettirir, yerkürede durgunluk içinde fiyatlar düşerken devletinizi hiperenflasyona sürüklersiniz.

Gelir aktarımının kaynağının kısa vadede İşsizlik Sigortası Fonu olması gerektiğine kuşku yok. Lakin sistemin yanlış olduğunu düşünüyorum. Merkez Bankası fondaki tahvilleri satın alarak Hazine’ye nakit vermek tarafına, repo ile ve hudutlu ölçü yapmalıydı. Bunun da görünür bir vadede öğrenim edilecek bir program dahilinde olmalıydı.

Gelişen memleketlerin bir kısmı emsal pencereler açmasına, velev Britanya’da olduğu üzere arada tahvil de olmadan merkez bankasının hükümete direkt nakit hesap açmasına rağmen, iki küme memleket arasındaki fark şurada; gelişmiş devletlerin paralarının rezerv para olması, gelişen memleketlerin de bu rezerv paralar cinsinden dış alem hesaplarının açık veriyor olmasıdır. Bu yüzden, gelişen devletlerde nakdî genişlemenin tesiri farklı, gelişen memleketlerde nakdî genişlemenin tesiri farklı olacaktır.

Covid-19 salgınının Türkiye’de yayılması sırasında mali piyasaların da yerkürede olduğu üzere gerilim altına girdiği malum. TL süratle kıymet kaybetti, getiriler yükseldi, borsa sert düştü. Merkez Bankası rezervleri şubat sonuna nazaran kabaca 20 milyar dolar düştü. Piyasa bilirkişileri, kamu bankalarının döviz satmaya devam ettiğini aktarıyorlar. Bu süreçte bile döviz satarak kimin belirlediği bilinmeyen kur seviyelerini savunmak, eriyen rezervleri daha da dibe çekiyor.

Ödemeler istikrarında en büyük kalemlerden turizm gelirlerinde 2. ve üçüncü çeyrek turizm gelirlerinde olmak üzere kabaca 20 milyar dolar kayıp mümkün. Başkaca tüm memleketlerdeki talep düşüşü nedeniyle ihracatımız da yara alacak.

Gelecek bir yılda borç da ödeyeceğimize nazaran; döviz rezervlerine gereksinim duyacağımız bir gelecek ufukta süratle belirirken, bir taraftan bolca para basarak bir taraftan hala kamu bankalarına döviz sattırarak savunulamayan kur seviyeleri için rezervleri çarçur etmek akıl alır üzere değil.

Kendi rezervini çarçur edene diğeri verir mi?

Her sahada olduğu üzere bu hususta da savrulma uzun sürmedi; bir taraftan son bir yılda olduğu üzere para basarak, getiri indirerek ulusal parasını paha kaybına kapı açan, eldeki rezervlerini eriterek kur seviyesi savunan memleketin idaresi, salgın sonrasında “Fed bize swap penceresi açsın” diye, 2018’de Brunson bunalımı sırasında “bize ekonomik savaş açtılar” diye halka şikâyet ettikleri ABD idaresini aramıştı. Bu husustaki Bloomberg’in 9 Nisan, Reuters’ın da 10 Nisan haberleri şimdi yalanlanmadı.

2017’den itibaren Reza Zarrab davası ile başlayarak, 2018’de Brunson bunalımı, 2019’da Rusya’dan S-400 sistemlerinin alınması, buna ait ambargo-blokaj muhtemelliğine karşı Türkiye’nin döviz rezervleri süratle ABD’den aktarım edildi. Fed kasalarında emanette duran 30 tona yakın altın sıfırlanarak yurda getirildi, 60 milyar dolara varan ABD devlet tahvil stoku da eritilerek altın ve diğer para piyasası sahalarına kaydırıldı.

İşin farklı tarafı; az sayıdaki öteki devlet merkez bankalarına swap penceresi açan Fed, bu sefer Covid-19 salgını nedeniyle hem swap imkânı açıp 400 milyar dolara yakın kullandırdığı üzere, ABD devlet tahvili karşılığı repo yapma imkânı da ilan etti. Swap imkanını Türkiye’ye 2009’da da kullandırmamıştı. Artık de o denli görünüyor. ABD’deki tahvil stoku da sıfırlandığı için repo imkânı da şimdilik yok.

Şubat ahir 107.8 milyar dolar olan Merkez Bankası rezervleri 20 milyardan ziyade düşerek 86.5 milyar dolar seviyesine geriledi.

Para basarak, döviz satarak rezerv eritmenin sonu var. Ya rezervinizi güçlendirecek adımlar atacaksınız ya da varlık denetimlerine akıllıca savrulacaksınız.

Bir öteki “döviz kapısı” IMF. Salgının yerkürede hem kişisi hem de ekonomik bir bunalıma yol açacağını gören IMF, 1 trilyon dolarlık bir fonu en başta sıhhat harcamasına muhtaçlığı olan az gelişmiş devletlere vererek destek olmaya başladı. 160 üyesi olan IMF’nin bu acil finansal destek programına 100’e yakın memleketin başvurduğu biliniyor.

Türkiye’nin de IMF’ye başvurup vurmayacağı sorularının cevabı, CNNTürk’e konuşan Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü İbrahim Kalın’dan geldi: “Türkiye’nin IMF ile bir muahede yapmak üzere bir şey gündeminde yok.”

Salgında işlerini kaybeden, kaybetme korkusu yaşayan, gelir akışlarının geleceğini düşünen bireylere kuvvetli bir programla karşılık veremeyen Ankara’nın aklına birinci düşen de “Tekalifi Milliye” atfı ile vatandaşlardan 10’ar TL istemek düştü. Bu türlü bir bunalımda bunu hatırlatmak en son yapılacak iş olmalıydı.

Makalenin devamına buradan ulaşabilirsiniz…